THE ANGKOR CONNECTION
De Apsara-gravures van Angkor: mythe in steen gebeiteld
Angkor Wat telt ongeveer 1.800 gebeeldhouwde apsara-figuren, ontstaan uit een hindoeïstische scheppingsmythe — het verhaal achter de gravures, en hoe ze een levende dans werden.
Bekijk tickets voor het Apsara-dansdiner op GetYourGuide ↗Bijna 1.800 in steen gebeitelde gezichten
De muren van Angkor Wat dragen een buitengewoon aantal gebeeldhouwde vrouwelijke figuren — een onderzoeksinventaris documenteert meer dan 1.796 afbeeldingen van devata's, met sterk uiteenlopende kapsels, hoofdtooien en sieraden. Geleerden gebruiken twee namen voor hen: devata voor de staande, alleenstaande figuren in muurnissen, en apsara voor de kleinere groepen die dansend of vliegend in processie te zien zijn.
De mythe: het karnen van de oceaan voor onsterfelijkheid
De apsara-gravures gaan terug op een hindoeïstische scheppingsmythe, het Karnen van de Oceaan van Melk, waarin goden en demonen een wankele alliantie sloten om de kosmische oceaan te karnen met de berg Mandara als stamper en de slang Vasuki als touw, in de hoop de elixir van onsterfelijkheid te verkrijgen. De oostelijke galerij van Angkor Wat bevat een gravure van die scène — 88 deva's (goden) en 92 asura's (demonen) verwikkeld in een touwtrekwedstrijd, met Vishnu zelf, in schildpadgedaante, die de berg onder hen stabiliseert. Terwijl de oceaan werd gekarnd, zo wil de mythe, rezen de apsara's op uit het schuim — hemelse danseressen geboren uit de inspanning zelf.
Beyond Angkor Wat
Apsara- en devata-figuren zijn niet uniek voor Angkor Wat — gebeeldhouwde danseressen en hemelse begeleiders komen voor in het hele Angkor-complex, van de serene torens met vele gezichten van de Bayon tot kleinere tempels zoals Banteay Srei, bekend om enkele van de diepste en meest verfijnde steengravures in de regio. Het motief bestrijkt ruwweg de achtste tot dertiende eeuw van de Khmer-tempelbouw, een bewijs van hoe centraal deze hemelse figuren stonden in de religieuze kunst van het rijk gedurende meerdere honderden jaren, niet een eenmalige uiting op één enkele locatie. Hun houdingen, kostuums en hoofdtooien verschillen ook merkbaar van tempel tot tempel, en volgen veranderingen in mode en artistieke stijl door de eeuwen heen.
Een mythe die een religie overleefde
Angkor Wat werd in de twaalfde eeuw gebouwd als hindoetempel gewijd aan Vishnu, en verschoof in de daaropvolgende eeuwen geleidelijk naar boeddhistisch gebruik, toen het Theravada-boeddhisme de dominante religie van Cambodja werd. De apsara-afbeeldingen overleefden die overgang grotendeels intact — de gravures bleven op de muren, en de hemelse danseressen bleven een herkenbaar, gewaardeerd motief in de Khmer-visuele cultuur, zelfs toen het religieuze kader eromheen veranderde en er boeddhistische schrijnen en beelden naast de oudere hindoeïstische gravures werden toegevoegd. Die continuïteit is mede de reden waarom de figuren vandaag de dag nog steeds weerklank vinden in Cambodja, ver buiten enige afzonderlijke religieuze traditie.
From carving to choreography
De Apsara-dans die vandaag in Siem Reap wordt opgevoerd is geen ononderbroken eeuwenoud ritueel — het specifieke stuk, Robam Tep Apsara, werd in de jaren vijftig opnieuw gecreëerd onder koningin Sisowath Kossamak, nadat zij schoolkinderen een dans zag opvoeren die verwees naar de reliëfs van Angkor en besloot deze te formaliseren. Ze herschlep het uit een bestaande dans, de Phuong Neary, met de Angkor-reliëfs als inspiratie, en haar kleindochter, prinses Norodom Buppha Devi, danste de rol als eerste en hielp het vast te leggen als een vast onderdeel van het repertoire van het Koninklijk Ballet. Het is een zeldzaam, gedocumenteerd geval van een moderne dans die bewust is gecomponeerd als antwoord op een duizend jaar oude gravure.